جک S5 یکی از محبوبترین کراساورهای چینی بازار ایران است که از سال ۱۳۹۳ توسط شرکت کرمان موتور مونتاژ و عرضه شد. این خودرو در دو نسل تولید شده: نسل اول (۱۳۹۳ تا ۱۳۹۹): مجهز به موتور ۲ لیتری ۴ سیلندر توربوشارژ با کد ۴G۲۰T، قدرت ۱۷۴ اسب بخار و گشتاور ۲۶۵ نیوتنمتر، همراه با گیربکس ۶ سرعته دستی یا اتوماتیک دوکلاچه. نسل دوم یا فیسلیفت (از سال ۱۴۰۰ به بعد): مجهز به موتور ۱.۵ لیتری توربوشارژ GDI (تزریق مستقیم) با کد HFC4GC1.6E، قدرت ۱۷۴ اسب بخار و گشتاور ۲۸۰ نیوتنمتر، فقط با گیربکس ۶ سرعته اتوماتیک دوکلاچه.
هر دو موتور به دلیل استفاده از توربوشارژ، دمای کاری بالایی دارند و همین موضوع باعث شده حساسیت بیشتری به سیستم خنککاری و کیفیت واشر سرسیلندر داشته باشند و متأسفانه واشر زدن یکی از مشکلات نسبتاً شایع (بهخصوص در نسل اول) بین دارندگان جک S5 باشد.
فهرست مطالب
واشر سرسیلندر چیست؟
واشر سرسیلندر (Head Gasket) یک قطعه بسیار حیاتی و دقیق است که دقیقاً بین بلوک موتور و سرسیلندر قرار میگیرد و وظایف زیر را بر عهده دارد:
۱. آببندی کامل سه مدار جدا از هم:
– مدار آب و ضدجوش (کانالهای خنککاری)
– مدار روغن موتور
– محفظههای احتراق سیلندرها (فضایی که بنزین و هوا میسوزد)
۲. تحمل فشار و دمای بسیار بالا
– فشار داخل سیلندر در لحظه احتراق گاهی به ۵۰–۷۰ بار میرسد
– دمای موضعی میتواند تا ۲۰۰۰ درجه سانتیگراد در احتراق و ۲۰۰–۲۵۰ درجه در سطح واشر برسد
۳. جلوگیری از نشت و مخلوط شدن مایعات
– اگر واشر بسوزد یا آسیب ببیند، آب با روغن مخلوط میشود → مایع شیری رنگ
– یا گاز احتراق وارد مدار خنککننده میشود → حباب و فشار زیاد در منبع انبساط
– یا آب وارد سیلندر میشود → دود سفید غلیظ و هیدرولیک شدن موتور
جنس و انواع واشر سرسیلندر
– قدیمی: آزبست + گرافیت (تقریباً منسوخ شده)
– امروزی (مخصوص موتورهای توربو مثل جک S5):
– مولتیلیر استیل (MLS – Multi Layer Steel): چند لایه فولاد با روکش مخصوص (بهترین نوع)
– گرافیتی تقویتشده
– واشرهای مسی یا کامپوزیتی (کمتر رایج)
واشر فابریک جک S5 در نسل اول معمولاً از نوع گرافیتی ساده یا MLS چینی است که نسبت به گرمای شدید توربو مقاومت کمتری دارد؛ به همین دلیل بسیاری از تعمیرکارها هنگام تعویض، واشر ژاپنی یا آلمانی MLS با کیفیت بالاتر (مثل Elring، Victor Reinz یا Payen) نصب میکنند.
دلایل شایع واشر زدن در جک S5
جک S5 بهخودیخود واشر نمیزند، بلکه ترکیبی از چند عامل واقعی که در عمل ایرانی با هم همپوشانی پیدا میکنند، باعث میشود این خودرو بیش از سایر کراساورها در معرض سوختن واشر سرسیلندر قرار بگیرد. اصلیترین دلیل، گرم شدن بیش از حد موتور یا همان اورهیت است که در موتورهای توربوشارژ به دلیل تولید حرارت بسیار بالا در توربین و انتقال مستقیم آن به سرسیلندر، حتی دو تا سه دقیقه بالا رفتن آمپر آب به منطقه قرمز میتواند بهطور غیرقابلبرگشتی واشر را از بین ببرد و معمولاً این اتفاق دقیقاً بین سیلندرهای سوم و چهارم که داغترین نقطه بلوک هستند رخ میدهد. این وضعیت وقتی تشدید میشود که واشر سرسیلندر فابریک، بهخصوص در نسل اول و حتی بخشی از تولیدات نسل دوم تا اوایل سال ۱۴۰۲، از نوع چینی ساده یا MLS بسیار نازک باشد که در برابر دماهای بالای ۲۲۰-۲۳۰ درجه سانتیگراد مداوم توربو دوام کافی ندارد و همین باعث شده اکثر تعمیرکارهای حرفهای پس از اولین تجربه سوختن واشر، بهجای نصب دوباره قطعه فابریک، سراغ واشرهای مولتیلیر ژاپنی یا آلمانی برندهایی مثل Elring و Victor Reinz بروند و پس از آن دیگر خبری از تکرار مشکل نباشد.
یکی از اشتباهات بسیار رایج در ایران که نقش مستقیمی در مرگ زودرس واشر دارد، استفاده طولانیمدت از آب معمولی بهجای ضدجوش و ضدیخ استاندارد با نسبت ۵۰/۵۰ است؛ چرا که آب خالص نقطه جوش پایینتری دارد، سریعتر به جوش میآید، خاصیت ضدخوردگی ندارد و بهمرور زمان رسوبات آهکی ضخیمی در کانالهای خنککننده بلوک و سرسیلندر ایجاد میکند که جریان آب را مختل کرده و باعث میشود دمای واقعی سرسیلندر حتی در شرایطی که آمپر هنوز خیلی بالا نرفته، بهطور خطرناکی افزایش پیدا کند. در کنار این موارد، عادت رانندگی بسیاری از مالکان جک S5 که ساعتها با سرعت بالای ۱۴۰-۱۶۰ کیلومتر بر ساعت و دور موتور مداوم بالای ۳۵۰۰-۴۰۰۰ حرکت میکنند، فشار و دمای توربو را به حداکثر میرساند و حرارت اضافی را مستقیم به سرسیلندر منتقل میکند.
هرگونه نقص در سیستم خنککاری هم میتواند بهصورت پنهان و بدون اینکه آمپر هشدار جدی بدهد، زمینهساز اورهیت موضعی شود؛ مثلاً ترموستاتی که در حالت بسته گیر کرده و اجازه گردش کامل آب را نمیدهد، واترپمپی که پروانه پلاستیکی آن شکسته یا خورده شده و دبی آب را کاهش داده، فن مرحله دوم که به دلیل سوختن رله یا فیوز کار نمیکند، یا رادیاتوری که پر از جرم و رسوب است و توانایی انتقال حرارت خود را از دست داده، همه و همه باعث میشوند سرسیلندر در دمای غیرایمن کار کند. در نهایت، افزایش عمدی فشار بوست توربو از طریق ریمپ و چیپتیونینگ که خیلی از جوانترها انجام میدهند و فشار را از ۱.۳ بار استاندارد به ۱.۶ تا ۱.۸ بار میرسانند، یا تراش بیش از حد مجاز سرسیلندر در تعمیرات قبلی که ضخامت قابل جبران واشر را از بین میبرد، آخرین ضربه را به این قطعه حساس وارد میکنند.
علائم اولیه و قابل تشخیص واشر زدن جک S5
وقتی واشر سرسیلندر جک S5 شروع به سوختن میکند، علائم اولیه معمولاً آنقدر واضح هستند که راننده با کمی دقت میتواند قبل از آسیب جدی موتور آنها را تشخیص دهد. اولین و مهمترین علامت، بیرون آمدن دود سفید غلیظ و مداوم از اگزوز است، حتی زمانی که موتور هنوز سرد است و خودرو تازه استارت خورده، چون آب یا ضدجوش از راه شکاف ایجادشده وارد محفظه احتراق میشود و با سوختن به بخار تبدیل میگردد. همزمان ممکن است از زیر کاپوت هم بخار سفید یا دود همراه با بوی شیرین ضدجوش بیرون بزند، بهخصوص وقتی خودرو چند دقیقه کار کرده باشد.
در همین زمان، سطح آب منبع انبساط بهطور غیرعادی و مداوم پایین میرود، اما شما هیچ نشتی قطرهای زیر خودرو یا روی زمین نمیبینید، چون آب به جای بیرون ریختن، یا داخل سیلندر میسوزد یا با روغن مخلوط میشود. اگر درب منبع انبساط را وقتی موتور روشن است نگاه کنید، معمولاً حبابهای ریز و مداوم گاز احتراق را میبینید که از شکاف واشر به مدار خنککننده راه پیدا کرده و مثل جوشیدن مداوم به نظر میرسد.
یکی از نشانههای قطعی که با چشم غیرمسلح هم دیده میشود، تغییر رنگ روغن موتور به شیری-قهوهای یا وجود لایه سفید کفمانند زیر درب روغن یا داخل درب منبع انبساط است؛ این اتفاق وقتی میافتد که آب و روغن از راه واشر آسیبدیده با هم مخلوط شوند. در این مرحله معمولاً راننده احساس میکند خودرو بهخصوص در سربالاییها کشش سابق را ندارد، شتابگیری کُند شده و گاهی موتور تقه میزند یا ریپ میزند.
چراغ چک موتور هم تقریباً همیشه روشن میشود و با دیاگ زدن کدهای میسفایر سیلندر (P0300 تا P0304) یا گاهی کدهای مربوط به دمای غیرعادی coolant ظاهر میگردد. در بعضی موارد هم بوی شیرین ضدجوش داخل کابین میپیچد، چون بخشی از مایع خنککننده از راه شکاف به داخل سیستم بخاری نفوذ کرده و با روشن کردن بخاری این بو حس میشود. آخرین علامت که معمولاً دیگر کمی دیر شده، بالا رفتن غیرعادی آمپر آب حتی در دور موتور پایین یا در هوای خنک است، چون گاز احتراق داخل مدار خنککننده فشار و دمای کاذب ایجاد میکند.
هر کدام از این علائم بهتنهایی کافی است که فوراً خودرو را خاموش کنید و آن را با یدککش به تعمیرگاه ببرید؛ ادامه رانندگی حتی چند کیلومتر میتواند باعث تاب برداشتن سرسیلندر یا هیدرولیک شدن موتور شود.
علائم پیشرفته و قابل تشخیص واشر زدن جک S5
وقتی مشکل واشر زدن از مرحله اولیه عبور کند و راننده به علائم هشدار توجه نکرده باشد، علائم پیشرفته ظاهر میشوند که در این مرحله معمولاً آسیب جدی و پرهزینه به موتور وارد شده و دیگر نمیتوان با یک تعویض ساده واشر کار را تمام کرد.
در این وضعیت، مقدار زیادی آب یا ضدجوش مستقیماً وارد سیلندرها میشود و هنگام خروج از اگزوز بهصورت قطرههای مداوم یا حتی جریانی از آب شفاف و گرم از لوله اگزوز میریزد، بهخصوص وقتی موتور خاموش میشود آب روی زمین جمع میشود. همزمان، چون روغن هم از راه شکاف بزرگ واشر وارد محفظه احتراق شده، خودرو شروع به روغنسوزی شدید میکند و دود آبی غلیظی از اگزوز بیرون میزند که با دود سفید اولیه مخلوط شده و منظرهای کاملاً غیرعادی ایجاد میکند.
بدترین اتفاق در این مرحله، هیدرولیک شدن سیلندر است؛ آب که تراکمناپذیر است داخل سیلندر جمع میشود و وقتی پیستون با قدرت بالا میرود، به آب برخورد میکند و صدای تقتق یا ضربه بسیار بلندی شبیه زدن چکش به موتور شنیده میشود که ممکن است با شاتون خمشده، شکستن رینگ یا حتی سوراخ شدن بلوک همراه باشد. در نهایت، موتور بهطور ناگهانی در حال حرکت خاموش میشود و دیگر هرچقدر استارت میزنید روشن نمیشود، چون یا سیلندر پر از آب شده و قفل هیدرولیکی ایجاد کرده یا سرسیلندر به دلیل حرارت شدید تاب برداشته و دیگر آببندی ندارد.
در این مرحله دیگر تعمیر ساده نیست؛ معمولاً سرسیلندر تاببرداری یا تعویض میشود، شاتونها صافکاری یا تعویض میشوند و گاهی کل موتور باید اورهال کامل شود. هزینه تعمیر از ۳۰-۴۰ میلیون تومان شروع میشود و در موارد شدید به تعویض موتور کامل میرسد. به همین دلیل است که مکانیکها همیشه میگویند: «واشر زدن را در علائم اولیه بگیرید، وگرنه وقتی آب از اگزوز ریخت، فقط باید برای جیبتان گریه کنید.»
روشهای تشخیص قطعی در تعمیرگاه
در تعمیرگاه، وقتی خودرو با شک به واشر زدن وارد میشود، مکانیک حرفهای دیگر به حدس و گمان یا فقط نگاه کردن به مایع شیری اکتفا نمیکند و از چند تست دقیق و استاندارد استفاده میکند تا ۱۰۰٪ مطمئن شود مشکل از واشر سرسیلندر است یا خیر.
اولین و دقیقترین تست، تست نشتی سیلندر یا Leak-Down Test است؛ در این روش، هر سیلندر را جداگانه در نقطه مرگ بالا (TDC) قرار میدهند، سپس با دستگاه هوا را با فشار ثابت (معمولاً ۶-۷ بار) به داخل سیلندر تزریق میکنند و درصد نشتی را میسنجند. اگر هوا از داخل منبع انبساط یا رادیاتور بهصورت حباب بیرون بزند، یعنی واشر سوخته و گاز احتراق (یا هوا در این تست) از سیلندر به مدار خنککننده راه پیدا کرده است. این تست حتی محل دقیق سوختگی واشر (بین کدام سیلندرها) را هم مشخص میکند.
تست دوم، تست کمپرس سیلندر با دستگاه کمپرسسنج است. در موتور سالم جک S5، کمپرس همه سیلندرها باید تقریباً برابر و بین ۱۶۰ تا ۱۹۰ psi باشد. وقتی واشر سوخته باشد، معمولاً یک یا دو سیلندر مجاور (اغلب سیلندر ۳ و ۴) افت کمپرس شدید (حتی تا زیر ۱۰۰ psi) دارند و گاهی با ریختن چند قطره روغن داخل سیلندر، عدد کمپرس بالا میرود که نشاندهنده عبور گاز از کنار واشر است.
سومین تست سریع و ارزانی که تقریباً همه تعمیرگاهها دارند، تست شیمیایی CO2 در مدار خنککننده است. یک دستگاه کوچک با مایع آبیرنگ را روی دهانه منبع انبساط قرار میدهند؛ اگر گاز احتراق از واشر به داخل آب راه پیدا کرده باشد، دیاکسید کربن موجود در گاز اگزوز با مایع واکنش میدهد و رنگ آن فوراً به زرد یا سبز تغییر میکند. این تست در کمتر از دو دقیقه نتیجه قطعی میدهد.
در نهایت، بررسی ظاهری و بوی مایع خنککننده هم بهعنوان تأیید نهایی انجام میشود: وجود لایه روغنی شناور روی آب رادیاتور، بوی سوختگی یا بنزین در ضدجوش، یا رنگ شیری-قهوهای غیرعادی، همه تأییدکننده ورود روغن به آب یا گاز احتراق به مدار خنککننده هستند.
ترکیب این چهار روش، تشخیص را از حدس و گمان به علم دقیق تبدیل میکند و دیگر هیچ تعمیرکاری نمیتواند به اشتباه بگوید «واشر سالمه، فقط واترپمپ عوض کن».
راههای پیشگیری از واشر زدن جک S5
برای اینکه جک S5 هیچوقت به مرحله واشر زدن نرسد، کافی است چند کار ساده اما حیاتی را بهصورت منظم و جدی انجام دهید؛ کارهایی که در عمل هزینهای ناچیز دارند اما میتوانند دهها میلیون تومان جلوی ضرر را بگیرند.
همیشه از ضدجوش/ضدیخ باکیفیت (ترجیحاً برندهای معتبر مثل توتال، کاسترول، لیکومولی یا بهران ضدجوش پلاس) با نسبت دقیق ۵۰٪ آب مقطر + ۵۰٪ ضدجوش استفاده کنید و هر دو سال یکبار کاملاً آن را تعویض نمایید؛ این ترکیب نهتنها نقطه جوش را تا ۱۰۸-۱۱۰ درجه بالا میبرد و از جوش آوردن جلوگیری میکند، بلکه کانالهای آب را از رسوب و خوردگی محافظت میکند و مهمتر از همه، خاصیت روانکاری برای واترپمپ و واشر سرسیلندر را تأمین میکند.
واترپمپ و ترموستات را به هیچ عنوان بیشتر از ۷۰-۸۰ هزار کیلومتر نگه ندارید؛ پروانه پلاستیکی واترپمپ جک S5 بعد از این مسافت معمولاً خورده یا شکسته میشود و دبی آب به شدت افت میکند، و ترموستات هم گیر میکند یا دیر باز میشود؛ تعویض همزمان این دو قطعه (هزینه حدود ۴-۵ میلیون تومان) مثل بیمهنامه واشر سرسیلندر عمل میکند.
رادیاتور را هر ۴۰-۵۰ هزار کیلومتر یا هر دو سال یکبار با محلول شوینده مخصوص (مثل لیکومولی یا وینز) کاملاً بشویید تا رسوبات آهکی و جرم از پرهها و لولهها خارج شود؛ رادیاتور کثیف حتی با فن سالم نمیتواند حرارت را بهخوبی دفع کند و دمای سرسیلندر بهصورت پنهان بالا میرود.
اگر یکبار واشر زدهاید یا حتی برای اطمینان خاطر، هنگام باز کردن سرسیلندر حتماً واشر فابریک را دور بیندازید و از واشر مولتیلیر استیل ژاپنی (مثل NIPPON، NKK) یا آلمانی (Elring، Victor Reinz، Goetze) استفاده کنید؛ این واشرها ۲-۳ برابر گرانتر هستند اما تا ۳۰۰-۴۰۰ هزار کیلومتر بدون مشکل کار میکنند.
و در آخر، عادت رانندگیتان را کمی اصلاح کنید: بعد از ۱۲۰-۱۳۰ کیلومتر سرعت مداوم، چند دقیقه با دور موتور زیر ۲۵۰۰ حرکت کنید تا توربو خنک شود، در ترافیک سنگین یا سربالایی طولانی مدام آمپر آب را چک کنید و اگر دیدید عقربه از وسط بیشتر رفت، خودرو را خاموش کنید و ۱۵-۲۰ دقیقه صبر کنید تا فنها کارشان را بکنند.
با رعایت همین پنج مورد ساده، احتمال واشر زدن جک S5 تقریباً به صفر میرسد و موتور توربوی آن تا ۳۰۰-۴۰۰ هزار کیلومتر بدون دردسر جدی برایتان کار خواهد کرد.